ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ

Της Μελπομένης Κενανίδου

«Μητέρα του Ισραήλ»: έτσι λέγανε τη Θεσσαλονίκη παλιά, εκεί κάπου στα 1500 με 1600. Ο λόγος ήταν απλός: είχε τόσους πολλούς Εβραίους, που μπορούσε να θεωρηθεί μητρόπολή τους, τουλάχιστον στα Βαλκάνια και την ανατολική Μεσόγειο. Οι αναφορές κάνουν λόγο για δεκάδες χιλιάδες σε έναν αστικό πληθυσμό που δεν ξεπερνούσε τις 100.000.

Από πού είχαν έρθει όλοι αυτοί; Οι πρώτοι, λένε οι ιστορικοί, είχαν εγκατασταθεί ήδη από τα ρωμαϊκά χρόνια, προερχόμενοι από την Παλαιστίνη. Στη συνέχεια όμως και καθώς η Θεσσαλονίκη αποκτούσε ολοένα και μεγαλύτερη ακτινοβολία – ώσπου να γίνει η δεύτερη πόλη της βυζαντινής και έπειτα της οθωμανικής αυτοκρατορίας μετά την Κωνσταντινούπολη – άρχισαν να συρρέουν κι άλλοι. Έρχονταν κατά καιρούς σε μεγάλες ομάδες. Μία από αυτές ήρθε στα 1470 από την ανατολική Ευρώπη: ήταν Εβραίοι Εσκεναζίμ. Δυο άλλες κατέφθασαν στα 1536 και στα 1650 από την Ισπανία και την Πορτογαλία. Τον 18ο αιώνα ήρθαν κι άλλοι από το Λιβόρνο της Ιταλίας.

Το μεγαλύτερο όμως μεταναστευτικό κύμα η πόλη το δέχτηκε στα 1492 από Σεφαραδίτες Εβραίους. Έρχονταν διωγμένοι από την Πορτογαλία και την Ισπανία φέρνοντας μαζί τους τον δυτικό πολιτισμό και την ισπανική γλώσσα, τη Λαντίνο. Πολλοί, ιδίως τους προηγούμενους αιώνες, πριν την ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στην Ελλάδα το 1912, δεν ήξεραν καθόλου Ελληνικά. Αλλά και από τους νεώτερους όσοι τα μιλούσαν έσερναν συχνά τόσο τη φωνή τους και έκαναν μια τόσο απίθανη σύνταξη, που είχε ως αποτέλεσμα να τους καταλαβαίνεις αμέσως.

Ο πληθυσμός τους τον καιρό του Β Παγκοσμίου Πολέμου υπολογίζεται πως έφτανε περίπου τις 50-55.000 και ήταν διασκορπισμένος σε ολόκληρη σχεδόν την πόλη. Ως το 1917 κατοικούσαν κυρίως γύρω από το λιμάνι, τα Λαδάδικα και την αγορά. Μετά την μεγάλη πυρκαγιά όμως που κατέστρεψε τις γειτονιές τους, σχεδόν όλοι έμειναν άστεγοι και διασκορπίστηκαν μέσα στο κέντρο και στους γύρω συνοικισμούς, ο καθένας ανάλογα με την οικονομική του κατάσταση. Και όπως συνέβαινε και με τους Έλληνες, οι περισσότεροι ήταν φτωχοί, πολύ φτωχοί.

Εβραίοι της Θεσσαλονίκης την εποχή της Τουρκοκρατίας.

Η Γερμανική Κατοχή

Από την πρώτη στιγμή που μπήκαν στη Θεσσαλονίκη οι Γερμανοί άρχισαν να στήνουν γύρω τους έναν κλοιό. Το συμβούλιο της εβραϊκής κοινότητας συνελήφθη και αναγκάστηκε να τους παραδώσει τα κοινοτικά αρχεία, όπου αναγράφονταν τα ονόματα και οι διευθύνσεις όλων των Εβραίων της πόλης. Τα γραφεία, οι λέσχες και οι βιβλιοθήκες της κοινότητας λεηλατήθηκαν, όπως και οι συναγωγές της. Όλα τα τιμαλφή στάλθηκαν στη Γερμανία. Πλούσια εβραϊκά σπίτια και εμπορικά καταστήματα ή μέγαρα επιτάχθηκαν, όπως π.χ. το μέγαρο Στάιν στην πλατεία Ελευθερίας ή το βιβλιοπωλείο των Μόλχο επί της Τσιμισκή. Πήραν ακόμη και τα τηλέφωνα, τα ραδιόφωνα, τα πιάνα ή τα ποδήλατα των ιδιωτών. Σε ορισμένα μαγαζιά, έπειτα από πίεση ή απλώς παραίνεση των Γερμανών, είχε απαγορευτεί η είσοδος των Εβραίων, ενώ από τις αρχές του ’43 τους απαγορεύτηκε να χρησιμοποιούν και τα τραμ. Την ίδια εποχή τους ανάγκασαν να φορούν και το γνωστό κίτρινο αστέρι. Συλλήψεις γίνονταν μέσα στους εβραϊκούς οικισμούς χωρίς λόγο και αιτία. Όλα προμήνυαν πως η ζωή των Εβραίων της πόλης διέτρεχε μεγάλο κίνδυνο.

Πινακίδα από κάποιο μαγαζί της πόλης την εποχή της Κατοχής.
Εβραίοι της Θεσσαλονίκης με το γνωστό κίτρινο αστέρι του Δαυίδ. Από τον Φεβρουάριο του 1943 όλοι ήταν υποχρεωμένοι να το φοράνε.

 Η συγκέντρωση στην πλατεία Ελευθερίας

Στις 11 Ιουλίου 1942 είχε έρθει η ώρα του δημόσιου, μαζικού εξευτελισμού. Ήταν Σάββατο. Από την προηγούμενη μέρα ο στρατιωτικός διοικητής Βόρειας Ελλάδας, στρατηγός φον Κρέντσκι, είχε βγάλει ανακοίνωση, με την οποία καλούσε τους άρρενες Εβραίους ηλικίας 18-45 ετών να συγκεντρωθούν την επομένη στην πλατεία Ελευθερίας προκειμένου να καταγραφούν και να σταλούν στην ύπαιθρο για καταναγκαστικά έργα. Αφορμή είχαν σταθεί οι διαμαρτυρίες του διορισμένου επιθεωρητή των Νομαρχιών της γερμανοκρατούμενης Μακεδονίας, Αθανάσιου Χρυσοχόου, πως οι Εβραίοι της πόλης είχαν ως τότε εξαιρεθεί από τις αγγαρείες χωρίς να προσφέρουν κάποιο οικονομικό αντάλλαγμα.

Το πρωί λοιπόν του Σαββάτου οι επιστρατευμένοι Ισραηλίτες συγκεντρώθηκαν στην πλατεία περιμένοντας να παραλάβουν τις κάρτες εργασίας τους. Όμως εκεί τους περίμενε μια μεγάλη ταπείνωση. Ένοπλοι στρατιώτες βρίσκονταν παντού. Με την απειλή των όπλων τούς ανάγκασαν, 9.000 περίπου άνδρες, να μείνουν όρθιοι στον ήλιο για ατέλειωτες ώρες. Τους απαγόρευαν να έχουν καλυμμένο το κεφάλι τους, προκειμένου, όπως τους έλεγαν ειρωνικά, «να μην παραβούν το θρησκευτικό τους έθιμο περί αποχής και από την παραμικρή εργασία», καθώς ήταν Σάββατο. Τους εμπόδιζαν ακόμα και να κάνουν την οποιαδήποτε κίνηση για να ξεμουδιάσουν. Πολλοί από τους συγκεντρωμένους κατέρρευσαν από την υπερβολική ζέστη. Οι Γερμανοί στρατιώτες διασκέδαζαν κλωτσώντας και χτυπώντας τους ή ρίχνοντάς τους παγωμένο νερό. Μερικοί εξαναγκάστηκαν να κάνουν σωματικές ασκήσεις μέχρι τελικής πτώσης. Κάποιοι μάλιστα πέθαναν. Το στρατιωτικό προσωπικό τραβούσε φωτογραφίες, Έλληνες πολίτες παρακολουθούσαν από τα μπαλκόνια, ενώ ηθοποιοί από γερμανικό θίασο που έτυχε να παραβρίσκεται εκεί χειροκροτούσαν.

Στιγμιότυπα από τη συγκέντρωση και τον δημόσιο εξευτελισμό των Εβραίων στην πλατεία Ελευθερίας. Το γεγονός το περιγράφει και ο Γιώργος Ιωάννου στο βιβλίο του «Το δικό μας αίμα».

Στο τέλος της ημέρας οι ταλαιπωρημένοι Ισραηλίτες αφέθηκαν ελεύθεροι, όμως λίγες μέρες αργότερα, πριν προλάβουν να συνέλθουν, ήρθε η διαταγή να ξαναπαρουσιαστούν για καταναγκαστικά έργα. Τους έστειλαν στη Χαλκιδική, τη Λεπτοκαρυά, το Δομοκό και αλλού. Οι συνθήκες κάτω από της οποίες ζούσαν και εργάζονταν ήταν άθλιες. Τα συσσίτια ήταν αξιοθρήνητα και δεν έφταναν για να καλύψουν τις ανάγκες τους για όλη την ημέρα. Πολλοί από τους εργάτες έπαθαν δυσεντερία, ενώ τα πρησμένα πόδια, η ηλίαση και η ελονοσία ήταν οι πιο κοινές παθήσεις. Πολλοί πέθαναν από τις κακουχίες, ενώ αρκετοί ήταν αυτοί που εκτελέστηκαν. Κάποιοι λίγοι για να γλυτώσουν έφυγαν από την πόλη και εντάχθηκαν στην ένοπλη Αντίσταση του ΕΛΑΣ. Οι περισσότεροι όμως δεν το τόλμησαν. Και χάθηκαν…

Η καταστροφή του νεκροταφείου

Τον Φλεβάρη του 1943 η θηλιά γύρω από την κοινότητα στένεψε κι άλλο. Η ώρα είχε έρθει για την «τελική λύση», τη μαζική δηλαδή εξόντωση των 55 περίπου χιλιάδων Εβραίων που ζούσαν τότε στην πόλη. Πριν όμως χαθούν οι ζωντανοί, έπρεπε να χαθούν οι νεκροί, έπρεπε να σβηστεί η μνήμη.

Συμβολικός στόχος το αρχαίο εβραϊκό νεκροταφείο, που εκτεινόταν στα ανατολικά της πόλης, στον χώρο της σημερινής πανεπιστημιούπολης. Στα τέλη του 1942 οι Γερμανοί διέταξαν την καταστροφή του. Η δικαιολογία ήταν ότι έπρεπε δήθεν να απαλλοτριωθεί για να χαραχτούν νέοι δρόμοι. Μέσα σε μια μόλις μέρα χιλιάδες τάφοι, κάποιοι ακόμα και των ρωμαϊκών χρόνων, ανασκάφτηκαν, ενώ τα οστά των νεκρών αφέθηκαν σε κοινή θέα. Τα μέλη της εβραϊκής κοινότητας μάζεψαν όσα από αυτά μπορούσαν, τα υπόλοιπα όμως μάλλον θάφτηκαν ξανά κάτω από τα πανεπιστημιακά κτήρια που χτίστηκαν μεταπολεμικά. Οι μαρμάρινες ταφόπλακες και τα τούβλα χρησιμοποιήθηκαν για την επισκευή σπιτιών, πεζοδρομίων και την διακόσμηση αυλών και κτιρίων, ακόμα και του αύλειου χώρου της εκκλησίας του Αγ. Δημητρίου. Οι Γερμανοί έφτιαξαν μ’ αυτές ακόμα και πισίνα!

Άποψη του εβραϊκού νεκροταφείου πριν και μετά την καταστροφή του. Το κτήριο που φαίνεται και στις δύο φωτογραφίες είναι η παλιά Φιλοσοφική Σχολή, που στέκει ακόμα και σήμερα.

Η «τελική λύση»

Αποτρόπαιη βεβήλωση, που όμως δεν θα μπορούσε να συγκριθεί με ό,τι ακολούθησε. Η αρχή έγινε στις 18 Φεβρουαρίου 1943: ο Γερμανός στρατιωτικός εισαγγελέας Μάξ Μέρτεν, που είχε έρθει πριν λίγους μήνες στην Ελλάδα για να επιβλέψει την εξόντωση της Ισραηλίτικης κοινότητας και την απαλλοτρίωση της περιουσίας της, εξέδωσε διαταγή με την οποία υποχρέωνε όλους τους Εβραίους της πόλης να αφήσουν τα σπίτια τους και να μετακομίσουν (με δικά τους έξοδα!) σε τρεις συγκεκριμένες περιοχές της πόλης, τα επονομαζόμενα «γκέτο» (ghetto). Από αυτά τα γκέτο δεν θα μπορούσαν πλέον να βγαίνουν χωρίς άδεια, ούτε και θα επιτρεπόταν να μπαίνει άλλος κανείς. Υποτίθεται πως το μέτρο λαμβανόταν για την αναδιοργάνωση της κοινότητας των Ισραηλιτών (τους υποσχέθηκαν πως θα τους παραχωρήσουν ξεχωριστό τομέα της πόλης με δική του αυτοδιοίκηση), στην πραγματικότητα όμως ήταν η τελευταία πράξη της παγίδευσής τους πριν τους βάλουν στα τρένα για τα στρατόπεδα εξόντωσης.

Έναν μήνα αργότερα, στις 15 Μαρτίου 1943, ξεκίνησε ο πρώτος συρμός με μελλοθάνατους για το Άουσβιτς. Είχε 40 εμπορικά βαγόνια που κουβαλούσαν 2.800 ανθρώπους. Ανθρώπους που απλά έτυχε να γεννηθούν Εβραίοι. Η δεύτερη αποστολή έφυγε δύο ημέρες αργότερα, στις 17 Μαρτίου 1943, για να την ακολουθήσουν ως τα μέσα του καλοκαιριού άλλες 16. Μέσα σε μόλις τέσσερις μήνες, ως τις 15 Ιουλίου 1943, 46.000 άνθρωποι, σχεδόν όλη η εβραϊκή κοινότητα της πόλης, είχαν εκτοπιστεί στο Άουσβιτς. Ελάχιστοι από αυτούς θα επιβίωναν.

Η ζωή των Εβραίων της πόλης είχε πια ρυθμιστεί από την αγωνιώδη αναμονή της σύλληψης και της αναχώρησής τους. Η εκκένωση ξεκίνησε από τον συνοικισμό Χιρς, καθώς βρισκόταν δίπλα στον σταθμό των τρένων. Ο συνοικισμός είχε δημιουργηθεί από την Ισραηλιτική κοινότητα το 1917, μετά την μεγάλη πυρκαγιά στην Θεσσαλονίκη, ενώ την ίδια χρονιά είχε φτιαχτεί και ο συνοικισμός της Καλαμαριάς. Το όνομά του το πήρε από τον Βαρώνο Χιρς, ο οποίος προσέφερε χρήματα για την κατασκευή ενός πολυϊατρείου και κάποιων άλλων κτηρίων μέσα στον συνοικισμό. Ο συνοικισμός Χιρς μετά την εκκένωση του λειτούργησε ως μεσοσταθμός (transit area), όπου διανυκτέρευαν οι μελλοθάνατοι πριν την επιβίβασή τους στα τρένα που θα τους οδηγούσαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και τα κρεματόρια.

Τα εβραϊκά γκέτο της πόλης την εποχή της Κατοχής. Το κόκκινο στα αριστερά ήταν εκείνο του βαρώνου Χιρς, που λειτουργούσε ως τόπος συγκέντρωσης των Εβραίων πριν φορτωθούν στα τρένα. Στην από κάτω εικόνα βλέπουμε μία από τις εισόδους του σφραγισμένη από τους Γερμανούς, υποτίθεται για την «ασφάλεια» των εγκλείστων μελλοθανάτων…

Εβραίοι της πόλης λίγο πριν φορτωθούν στην εμπορική αμαξοστοιχία με προορισμό το Άουσβιτς.

Στα στρατόπεδα θανάτου

Μόλις έφταναν τα τρένα στα στρατόπεδα του θανάτου στην Πολωνία, οδηγούσαν τους ανίκανους προς εργασία, δηλαδή τους πολύ αδύνατους και καχεκτικούς, τους αρρώστους, τους γέρους, τους ανάπηρους, τα παιδιά και τις γυναίκες αμέσως στους θαλάμους αερίων. Ξεγελώντας τους πως τάχα πάνε για ντους, τους οδηγούσαν γυμνούς σε κάτι μεγάλα λουτρά, άντρες, γυναίκες και παιδιά μαζί, όπου τους δηλητηρίαζαν με το αέριο Zyclon B, φτιαγμένο αρχικά για απεντομώσεις. Μέσα σε 10-15 λεπτά βρίσκανε όλοι μαρτυρικό θάνατο από ασφυξία. Τα πτώματά τους τα συνέλεγαν έπειτα κάποιοι έγκλειστοι συμπατριώτες τους, οι επονομαζόμενοι Sonderkommando, που τα έριχναν στους φούρνους για αποτέφρωση.

Ένας από τους θαλάμους αερίων στο Άουσβιτς. Στους τοίχους φαίνονται ακόμα οι νυχιές των ανθρώπων που έψαχναν απελπισμένα να πιαστούν από κάπου.

Μέλη των Sonderkommando του Νταχάου που επιβίωσαν αναπαριστούν μπροστά στον φωτογράφο των Αμερικανών πώς έβαζαν τα πτώματα των συμπατριωτών τους στο φούρνο για αποτέφρωση.

Όσοι κρίνονταν άξιοι να διατηρηθούν (προσωρινά) στη ζωή γίνονταν σκλάβοι. Τους έκαναν κρύο ντους, τους ξύριζαν το κεφάλι, τους σφράγιζαν έναν αριθμό στον βραχίονα όπως στα ζώα στα σφαγεία και τους έπαιρναν για εργάτες. Μεγάλες εταιρείες, όπως η Siemens, η Krupp ή η IG Farben είχαν εργοστασιακές εγκαταστάσεις δίπλα στα στρατόπεδα, όπου αντί για μισθωτούς εργάτες χρησιμοποιούσαν τους Εβραίους δούλους μέχρι να πεθάνουν από εξάντληση.

Κάποιοι Εβραίοι όμως αποτέλεσαν ψυχαγωγία των Γερμανών στρατιωτών στα στρατόπεδα εξόντωσης. Μερικοί σαδιστές Γερμανοί, ακούγοντας μουσική, σήκωναν και κατέβαζαν πάνω τους με δύναμη τις σιδερένιες βέργες τους στο ρυθμό ενός στρατιωτικού εμβατήριου ή ενός βιενέζικου βαλς, ενός φοξ-τροτ ή μιας ρούμπας, και χτύπαγαν τους Εβραίους μέχρι να παραμορφωθούν τα σώματά τους ή και να πεθάνουν από την αιμορραγία.

Κάποιες γυναίκες χρησιμοποιήθηκαν σαν πόρνες. Οι Γερμανοί στρατιώτες τις θεωρούσαν πολύ τυχερές που είχαν την ευκαιρία να δουν το γυμνά κορμιά των Γερμανών και να ερωτοτροπήσουν μαζί τους πριν σταλούν και αυτές την επόμενη ημέρα στα κρεματόρια.

Και βεβαίως υπήρχαν και τα πειραματόζωα. Μέσα στα στρατόπεδα γιατροί και επιστήμονες προσπαθούσαν να βρουν αντιβακτηριδιακές θεραπείες για τους στρατιώτες που τραυματίζονταν στον πόλεμο. Σκέφτηκαν λοιπόν να προκαλέσουν τραύματα πολέμου σε κρατούμενους. Κάποιους τους ακρωτηρίαζαν και άλλους τους πυροβολούσαν για να μολύνουν έπειτα με βακτήρια τις πληγές τους ή να βάλουν πάνω τους θραύσματα γυαλιού. Ήθελαν να δουν πόσο θα άντεχαν και πώς θα μπορούσαν να τους γιατρέψουν. Χορηγούσαν στο σώμα τους ιούς και δοκίμαζαν πάνω τους καινούργια φάρμακα, ενώ άλλοι – όπως ο Γιόζεφ Μέγκελε, ο διαβόητος «γιατρός-πειραματιστής» του Άουσβιτς – πειραματίζονταν με τα δίδυμα αδέρφια και τους νάνους.

Σακιά με μαλλιά γυναικών από το Άουσβιτς. Οι Γερμανοί τα μάζευαν και τα πουλούσαν μισό μάρκο το κιλό. Έφτιαχναν με αυτά χαλιά. Σήμερα υπάρχουν 2 τόνοι από αυτά στο μουσείο του στρατοπέδου του Άουσβιτς. Αντίστοιχα «αξιοποιούσαν» τα γυαλιά, τα ρούχα και τα πολύτιμα αντικείμενα (ρολόγια, δαχτυλίδια κλπ.) των εκτελεσμένων.

Από το 1939 έως το 1945 χάθηκε στα στρατόπεδα θανάτου το ένα τρίτο των Εβραίων ολόκληρης της Ευρώπης, δηλαδή περίπου 6.000.000 άνθρωποι. Μαζί με αυτούς οι Γερμανοί σκότωσαν άλλους 5.000.000 «υπανθρώπους», κυρίως Σλάβους, Τσιγγάνους και κομμουνιστές, που θεωρούνταν «κοινωνικές μάστιγες» που έπρεπε να εξαλειφθούν.

Στην Ελλάδα στην κόλαση των στρατοπέδων χάθηκε το 90% των Εβραίων, οι περισσότεροι από αυτούς στο Άουσβιτς-Μπιρκενάου. Δεν ήταν όμως μόνο οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης. Ήταν και από την Αλεξανδρούπολη, την Κομοτηνή, την Ξάνθη, το Διδυμότειχο, την Καβάλα, τη Δράμα, τις Σέρρες, τη Φλώρινα, την Καστοριά, τα Τρίκαλα, τη Λάρισα, τον Βόλο, τη Χαλκίδα, την Αθήνα, την Πάτρα, τα Ιωάννινα, την Ηγουμενίτσα, την Άρτα, την Κέρκυρα, τη Ρόδο, την Κω. Εικοσιπέντε συνολικά κοινότητες που αριθμούσαν 77.377 άτομα πριν το πόλεμο και 16.226 μετά.

Απόδειξη ότι οι Γερμανοί ενσυνείδητα εγκληματούσαν αποτελεί το γεγονός ότι όταν πλησίαζε η ήττα τους ξέθαψαν τους νεκρούς από τους ομαδικούς τάφους των στρατοπέδων συγκέντρωσης και τους έκαψαν, γκρέμισαν τα κρεματόρια και έκαψαν όσα περισσότερα έγγραφα μπορούσαν, έγγραφα που αποτελούσαν αποδείξεις των εγκλημάτων τους. Προσπάθησαν να τα εξαφανίσουν, μάταια όμως. Οι πράξεις τους ήταν τόσο αποτρόπαιες και η έκτασή τους τόσο πλατιά, που δεν θα μπορούσαν με τίποτα να κρυφτούν.

Έκθετοι νεκροί στο στρατόπεδο Νταχάου, που μόλις έχει καταληφθεί από αμερικανικά στρατεύματα (Απρίλης 1945).

Ένα συλλογικό έγκλημα: η κλοπή των περιουσιών των Εβραίων της Θεσσαλονίκης

Στις 26 Οκτωβρίου 1944 η Θεσσαλονίκη ελευθερώθηκε. Από το ίδιο παράθυρο που έναν χρόνο πριν οι κρυμμένοι Εβραίοι είχαν παρακολουθήσει τα καραβάνια των συμπατριωτών τους να πηγαίνουν στο σιδηροδρομικό σταθμό, στο ίδιο παράθυρο που είχαν δακρύσει για τους νεκρούς ή τους μελλοθάνατους συγγενείς τους, στέκονταν τώρα και κοιτάζανε τα γερμανικά μηχανοκίνητα να υποχωρούν και να φεύγουν.

Όμως η αποχώρηση των Γερμανών δεν σήμανε και τη δική τους αποκατάσταση. Οι λιγοστοί επιζήσαντες Ισραηλίτες είχαν γίνει πλέον πρόσφυγες στην ίδια τους την πόλη. Τα μαγαζιά και τα σπίτια τους είχαν περιέλθει πλέον στα χέρια άλλων, συνεργατών των Γερμανών, που είχαν βρει την ευκαιρία να πλουτίσουν εκμεταλλευόμενοι τη δυστυχία και τον αφανισμό τους. Τα έπιπλα, τα προσωπικά τους είδη και τα εμπορεύματά τους είχαν κάνει φτερά, τα είχαν κλέψει οι κάθε είδους αετονύχηδες, άλλοι υποκινημένοι από τη φτώχεια και το άγχος της επιβίωσης, άλλοι από χυδαία κερδοσκοπία. Τα πιο πολύτιμα αντικείμενα (έργα τέχνης, έπιπλα και κοσμήματα) είχαν φύγει για τη Γερμανία, για να στολίσουν σπίτια υψηλόβαθμων αξιωματικών.

Μεταπολεμικά η Γερμανία δεν αρνήθηκε να πληρώσει αποζημιώσεις για όλα αυτά. Ζητούσε όμως αντίγραφα των φορτωτικών εγγράφων, πράγμα φυσικά αδύνατο αφού τις αποστολές τις είχαν εκτελέσει οι ίδιοι και όχι οι ιδιοκτήτες των εμπορευμάτων. Όμως εκτός από τους Γερμανούς αρνήθηκε να πληρώσει και το ελληνικό κράτος. Ελάχιστα εβραϊκά ακίνητα επέστρεψαν μεταπολεμικά στους νόμιμους ιδιοκτήτες τους και κανείς ποτέ δεν ενόχλησε τους νέους ιδιοκτήτες των υπολοίπων. Αρκετοί μάλιστα από τους Ισραηλίτες που είχαν επιβιώσει και που τα διεκδίκησαν δικαστικά, βρέθηκαν να τα μοιράζονται με τους χριστιανούς καταπατητές τους, οι οποίοι ισχυρίζονταν πως τα είχαν αγοράσει νόμιμα. Το ελληνικό κράτος, αναγνωρίζοντας ως «νόμιμους» τους τίτλους ιδιοκτησίας που είχαν βασιστεί στην λεηλασία των νεκρών, βρήκε μια ευκαιρία να απαλλαγεί επιτέλους από τους ανεπιθύμητους συμπατριώτες και να εξελληνίσει πλήρως την πόλη. Στη νέα, μεταπολεμική Θεσσαλονίκη η ισραηλίτικη κοινότητα δεν είχε πλέον θέση. Προς μεγάλη ικανοποίηση πολλών…

Οι Εβραίοι της υπόλοιπης Ελλάδας

Διαφορετική ήταν η μοίρα των Εβραίων της Αθήνας. Ο δικός τους διωγμός ξεκίνησε ακριβώς ένα χρόνο μετά από εκείνον των Θεσσαλονικέων ομοεθνών τους, τον Μάρτιο του 1944. Όμως ελάχιστοι συνελήφθησαν και εξοντώθηκαν. Κανείς δεν κλείστηκε σε γκέτο, κανείς δε φόρεσε το άστρο του Δαυίδ, κανείς δεν εξευτελίστηκε δημόσια. Και αυτό γιατί ήταν πολύ λιγότερο ορατοί.

Οι Εβραίοι της Αθήνας δεν ήταν σεφαραδίτες αλλά ρωμανιώτες, ήταν δηλαδή πλήρως εξελληνισμένοι, καθώς δεν είχαν έρθει από την Ισπανία τον μεσαίωνα αλλά βρίσκονταν εκεί ήδη από την αρχαιότητα. Έτσι δεν μιλούσαν την Λαντίνο παρά μόνο Ελληνικά, δεν ζούσαν σε δικούς τους συνοικισμούς και δεν είχαν διακριτή παρουσία μέσα στην πόλη. Αντιθέτως, ήταν πλήρως αφομοιωμένοι. Οπότε την κρίσιμη στιγμή τους ήταν πολύ πιο εύκολο να σκορπίσουν και να χαθούν ανάμεσα στον υπόλοιπο πληθυσμό της πρωτεύουσας, που τους άνοιξε τα σπίτια του και τους έκρυψε με κίνδυνο της ζωής του. Και όχι μόνο αυτούς αλλά και  άλλους, που είχαν φτάσει στην ιταλοκρατούμενη πρωτεύουσα από τη γερμανοκρατούμενη Θεσσαλονίκη.

Στην Αθήνα επίσης ο αρχιραβίνος των Εβραίων, Ηλίας Μπαρτσιλάι, κράτησε μια εντελώς διαφορετική στάση από τον Σεβή Κόρετς, τον αντίστοιχο αρχιραβίνο της Θεσσαλονίκης. Ενώ ο τελευταίος είχε διαλέξει εξαρχής να συνεργαστεί (ή έστω να διαπραγματευτεί) με τους Γερμανούς, ο Αθηναίος ομόλογός του, μόλις κλήθηκε να παρουσιαστεί στις αρχές, δραπέτευσε στο βουνό με τη βοήθεια του ΕΑΜ ανοίγοντας το δρόμο και σε πολλούς ακόμα. Όσοι δεν ήθελαν να ακολουθήσουν αυτό το δρόμο μπορούσαν εναλλακτικά να τη γλυτώσουν με πλαστά χαρτιά (χριστιανικές ταυτότητες), που εξασφάλιζαν από την εκκλησία, ακόμα και την αστυνομία.

Πλαστή ταυτότητα, από αυτές που παραχωρούσε στους Εβραίους της Αθήνας η αστυνομία σε συνεννόηση με την εκκλησία.

Αντιθέτως, οι Θεσσαλονικείς δεν επέδειξαν την ίδια αλληλεγγύη προς τους Εβραίους συμπολίτες τους. Λίγοι ήταν αυτοί που έμπρακτα τους βοήθησαν, όπως ο Άγγελος Κουτσουμάρης, ο «Σίντλερ της Θεσσαλονίκης» όπως έχει ονομαστεί, που από τη θέση που κατείχε ως προϊστάμενος του Πρωτοδικείου, είχε επιχειρήσει να συντονίσει ένα δίκτυο υιοθεσιών εβραιόπουλων από χριστιανικές οικογένειες, ώστε να τα σώσει από τον θάνατο – μάταια, όπως αποδείχτηκε. Ή ο γιατρό που έκρυψε την «θεσσαλονικιά Άννα Φρανκ», την Ροζίνα Ασσέρ-Πάρδο και την οικογένειά της επί ενάμιση χρόνο στην οδό Τσιμισκή, κάτω απ’ τη μύτη των Γερμανών, διακινδυνεύοντας και ο ίδιος.

Οι Γερμανοί έκαναν εφόδους στα διαμερίσματα των Χριστιανών για να ελέγχουν για κρυμμένους Εβραίους. Όταν τους έβρισκαν, συλλάμβαναν και τους ίδιους αλλά και όλους όσους έμεναν σε εκείνο το σπίτι. Βέβαια για τους Χριστιανούς που τους έκρυβαν η ποινή δεν ήταν ο θάνατος, έμπαιναν όμως φυλακή και αναγκάζονταν να πληρώσουν ένα βαρύτατο πρόστιμο, που ανερχόταν σε κάποια εκατομμύρια κατοχικές δραχμές.

Φωτογραφία που απεικονίζει αντάρτες του ΕΑΜ. Δεύτερος στη σειρά ο Εβραίος Σαλβατώρ Μπακόλας, κάτοικος Ιωαννίνων.

 

Ο συνοικισμός Κάμπελ και η κορύφωση του αντισημιτισμού στην μεσοπολεμική Θεσσαλονίκη

Η τύχη των Εβραίων στην Θεσσαλονίκη και όχι μόνο δεν ήταν με το μέρος τους επί κατοχής. Ωστόσο η θηλιά γύρω από τον λαιμό τους είχε ήδη αρχίσει να εμφανίζεται από τον Μεσοπόλεμο.

Πώς ξεκίνησε όμως ο αντισημιτισμός στην Θεσσαλονίκη; Στα τέλη του καλοκαιριού του 1930 ένας εκπρόσωπος της εβραϊκής αθλητικής και πολιτιστικής οργάνωσης Μακαμπί, ο Ισαάκ Κοέν, είχε βρεθεί στη Σόφια, σε εβραϊκές αθλητικές εκδηλώσεις. Την ίδια περίοδο έγινε σύσκεψη του «Μακεδονικού Κομιτάτου» (μιας βουλγαροκίνητης αυτονομιστικής οργάνωσης) στη Σόφια, όπου αποφασίστηκε η αυτονόμηση της Μακεδονίας. Ένα χρόνο μετά, στις 23 Ιουνίου 1931 διαδόθηκαν φήμες στην Θεσσαλονίκη πως ο αντιπρόσωπος της Μακαμπί Θεσσαλονίκης είχε πάρει μέρος στη σύσκεψη και είχε συναινέσει με την απόφαση της αυτονόμησης της Μακεδονίας. Όπως όμως τόνισε ο εκπρόσωπος της Μακαμπί, πράγματι είχε παραβρεθεί στην σύσκεψη, αλλά ούτε κατανοούσε τα βουλγαρικά ούτε ο ίδιος είχε μιλήσει.

Τις φήμες τις είχε διακινήσει η βενιζελική εφημερίδα Μακεδονία (η ίδια που υπάρχει ακόμα και σήμερα), η οποία διακρινόταν για τον αντισημιτισμό της. Στις 23 Ιουνίου η Εθνική Παμφοιτητική Ένωση και η ναζιστική οργάνωση Εθνική Ένωσις Ελλάς (ΕΕΕ)[1] κυκλοφόρησαν μέσα από τις σελίδες της εμπρηστικές προκηρύξεις, που όξυναν τα πνεύματα. Απόρροια αυτής της προπαγάνδας ήταν η στροφή των πολιτών ενάντια στους Εβραίους.

Η πρώτη αντίδραση ήταν αυτή των Ελλήνων εμπόρων, καθώς υπήρχε ήδη ένα μίσος από την πλευρά τους για τους Εβραίους συναδέλφους τους, οι οποίοι, αν και λίγοι, είχαν όμως υπό την κατοχή τους ένα σημαντικό κομμάτι του εμπορίου της πόλης. Δεν άργησαν να αντιδράσουν και οι πρόσφυγες, που το 1922 χάνοντας μια πατρίδα έφτασαν στην Ελλάδα από την Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη και τώρα κινδύνευαν, με την αυτονόμηση της Μακεδονίας, να χάσουν άλλη μία. Τι κι αν ο Γενικός Διοικητής Μακεδονίας, Στυλιανός Γονατάς, μαζί και ο ίδιος ο πρωθυπουργός, Ελευθέριος Βενιζέλος, διαβεβαίωσαν τους διαμαρτυρόμενους ότι από την έρευνα που είχε διενεργηθεί δεν είχαν προκύψει στοιχεία για τον εκπρόσωπο της Μακαμπί; Μια φήμη, αν εξαπλωθεί, δύσκολα τη σβήνεις.

Με τη φανατική αρθρογραφία του αρχισυντάκτη της «Μακεδονίας» Νικόλαου Φαρδή διατηρούνταν το διχαστικό κλίμα. Μέλη της ΕΠΑ και της ΕΕΕ προκαλούσαν διαρκώς βίαια επεισόδια με Εβραίους. Για την άμυνα και την ασφάλεια των καταστημάτων τους και των συνοικιών τους οι τελευταίοι είχαν δημιουργήσει ομάδες περιφρούρησης που έρχονταν συχνά στα χέρια με τις αντίπαλες ομάδες και μεταλλάσσονταν σε ομάδες κρούσης με αιματηρά αποτελέσματα.

Η κάλυψη των γεγονότων από τον αντισημιτικό τύπο. Στην κάτω εικόνα η εκδοχή του «Ριζοσπάστη».

Κορύφωση του αντισημιτισμού αποτέλεσε ο εμπρησμός του συνοικισμού Κάμπελ, ο οποίος είχε ιδρυθεί το 1917 στην Καλαμαριά, μετά την πυρκαγιά που είχε ξεσπάσει την ίδια χρονιά στην Θεσσαλονίκη κατακαίοντας το σύνολο σχεδόν των εβραϊκών γειτονιών της πόλης. Η πυρπόληση έγινε νύχτα, την 29η  Ιουνίου 1931, από μέλη της ΕΕΕ  και της ΕΠΕ. Την ίδια νύχτα έγιναν επιθέσεις εναντίον και άλλων εβραϊκών συνοικισμών. Σημειώθηκαν ξυλοδαρμοί, έριξαν βενζίνη στον οικισμό και τον τύλιξαν στις φλόγες και τοποθέτησαν οδοφράγματα για να εμποδίσουν τα πυροσβεστικά οχήματα να πλησιάσουν. Η χωροφυλακή, παρά την παρουσία σημαντικής δύναμης, δεν μπόρεσε να αποτρέψει τον εμπρησμό. Αυτοί που έσπευσαν να βοηθήσουν τους Εβραίους ήταν κομμουνιστές, μέλη του Κ.Κ.Ε. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν δύο νεκροί, ένας χριστανός κι ένας εβραίος, πολλοί τραυματίες και από τις δύο πλευρές των συμπλεκομένων και η πλήρης σχεδόν καταστροφή του συνοικισμού.

Στιγμιότυπο από τη δίκη των μελών της ΕΕΕ, οι οποίοι κατηγορούνταν για τον εμπρησμό του εβραϊκού συνοικισμού Κάμπελ.

Η αναφορά των γεγονότων πήρε μεγάλη διάσταση. Η δίκη για τον εμπρησμό του συνοικισμού Κάμπελ έγινε στο κακουργιοδικείο της Βέροιας τον Απρίλιο του 1932. Οι βασικοί κατηγορούμενοι ήταν ο πρόεδρος της ΕΕΕ Γεώργιος Κοσμίδης και ο γραμματέας της ίδιας οργάνωσης, Δημ. Χαριτόπουλος, επιφανείς παράγοντες της Θεσσαλονίκης, όπως ο Δ. Καφαντάρης, ο Μαυρομάτης, ο Βελλίδης και ο δημοσιογράφος Νικόλαος Φαρδής. Τελικά το δικαστήριο δεν εξέδωσε καταδικαστική απόφαση και τα μέλη της Τρία Έψιλον αθωώθηκαν. Οι αθωωθέντες επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη με πορεία θριάμβου, με επικεφαλής τους τρεις πρωταγωνιστές της δίκης, τους οποίους ακολουθούσαν 70 αυτοκίνητα και 30 άμαξες με πολύ κόσμο. Ο σπόρος του αντισημιτικού ναζισμού είχε πέσει…

 

Βιβλιογραφία

Mark Mazower – Η Ελλάδα του Χίτλερ

Γιώργος Μαργαρίτης, Ανεπιθύμητοι συμπατριώτες

Γιώργος Ιωάννου – “Το ξεκλήρισμα των Εβραίων”

Ροζίνα Ασσέρ-Πάρδο – “548 ημέρες με άλλο όνομα”

 

[1]  Εθνική Ένωσης Ελλάς: ναζιστική αντισημιτική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1927 στη Θεσσαλονίκη από πρόσφυγες της Μικράς Ασίας και εμπόρους που αντιμετώπιζαν τον εβραϊκό ανταγωνισμό. Διαλύθηκε από τη δικτατορία του Μεταξά και ανασυστάθηκε από τον δοσίλογο Γεώργιο Πούλο στην Κατοχή.

 

Η πινακίδα που κρεμόταν πάνω από τα γραφεία της ΕΕΕ επί κατοχής. Όπως βλέπουμε, η οργάνωση φιλοδοξούσε να γίνει το ελληνικό αντίστοιχο του γερμανικού εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος (NSDAP), του κόμματος δηλαδή των Ναζί.
Στιγμιότυπο από πορεία των «Τριεψιλιτών» στην μεσοπολεμική Αθήνα.

 

2 ΣΧΟΛΙΑ

  1. ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΗ ΔΟΥΛΕΙΑ!!!ΔΙΑΦΩΤΙΣΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΙΚΟ ΑΡΘΡΟ,ΜΕ ΠΟΛΛΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΟΥ ΑΓΝΟΟΥΣΑ .ΣΥΓΧΑΡΗΤΗΡΙΑ!

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here